Галоўная старонка Навіны Пра праект Кантакт Спасылкі Кнігі ў PDF/DJVU Канвэртар лацінкі Бібліяграфія
Шукаць:    
 
 толькі ў назьве   шукаць ва ўсіх    віртуальная клявіятура Уставіць беларускае "і" Уставіць у-кароткае (ў)
 
 
 

Часночніца звычайная (Pelobates fuscus)

Земнаводнае сямейства часночніц. Даўжыня цела 4-6 см, маса 6-20 г. Форма цела авальная, злёгку пляскатая. Морда круглаватая, лоб пукаты. Канечнасці адносна кароткія. Скура гладкая. Барабаннай перапонкі няма. Адметнай прыкметай з'яўляецца вертыкальна пастаўленая шчылінападобная зрэнка і вельмі вялікі лапатападобны цвёрды жаўтаваты пятачны бугарок. У самцоў на плячах ёсць авальная залоза. Шлюбныя мазалі адсутнічаюць. Афарбоўка няяркая. Верх светла-шэры, іншы раз цёмна-шэры, з жаўтаватым або бурым адценнем. На гэтым фоне вызначаюцца цёмна-аліўкавыя, цёмна-карычневыя або чорныя з чырвонымі кропкамі плямы рознай формы і велічыні. Ніз светлы (шаравата-белы) з невялікай жаўцізной, з цёмнымі плямкамі, іншы раз і без іх. Шматлікія скурныя залозы выдзяляюць ядавіты сакрэт, які мае пах часнаку (адсюль і назва). Лічынкі (апалонікі) часночніц вельмі буйныя: даўжыня разам з хвастом дасягае 10 см і больш, хоць у толькі што вылупленых не перавышае 3-5 мм. Апалонікі маюць своеасаблівае бліскучае адценне. Цела даволі масіўнае, хвост на канцы завостраны. Рады зубчыкаў на ротавым дыску звычайна парныя, якія перарываюцца пасярэдзіне, на верхняй губе - 3, на ніжняй - 4-5 радоў.

Арэал часночніцы звычайнай знаходзіцца ў межах Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы, Заходняй Азіі. На поўначы распаўсюджаны да Ленінградскай і Цвярской абласцей (прыкладна да 60° паўночнай шыраты). У Беларусі - гэта даволі звычайны від, пашыраны на ўсёй тэрыторыі, уключаючы Паазер'е.

Звычайная часночніца - тыповы наземны від. Трымаецца мясцін з лёгкімі і рыхлымі глебамі. Закопваецца ў зямлю на працягу некалькіх хвілін, разграбаючы глебу ў бакі заднімі канечнасцямі з моцнымі пятачнымі бугаркамі. Пры закопванні апускаецца ў зямлю задняй часткай цела. На злёгку вільготным пяску часночніца паспявае за 2-3 хвіліны закапацца з галавой. Звычайна закопваецца ў глебу на дзённы час, хоць нярэдка для ўкрыццяў выкарыстоўвае норы грызуноў, кучы камянёў, бярвёны.

Часцей за ўсё часночніцу можна сустрэць у поймах рэк і азёр, асабліва на ўчастках лугоў, якія мяжуюць з пясчанымі глебамі, а таксама ў мяшаных і шыракалістых лясах, на палях, у садах, агародах, лесапалосах, парках і іншых месцах з найбольш рыхлай глебай. На асобных участках яе колькасць можа быць адносна высокай - да 100-800 асобін на 1 га. Заўважыць часночніц можна часцей за ўсё надвячоркам, у начны і ранішні час і толькі зрэдку днём, паколькі ў гэты час яны яшчэ знаходзяцца ў сховішчах. Напэўна таму часночніцу лічаць рэдкім відам або зусім не ведаюць.

У прыцемкі можна сустрэць шмат такіх маленькіх амфібій-землякопаў. Напрыклад, у адным з месцаў на высокім пясчаным беразе Дняпра, які мяжуе з нізінай, ліпеньскай ноччу налічылі да 4-5 асобін на 1 м2. У той жа час у Эстоніі (на краі арэала) часночніца звычайная як рэдкі від занесена ў нацыянальную Чырвоную кнігу.

Найбольш пашыраным кормам часночніцы звычайнай з'яўляюцца наземныя беспазваночныя (жукі, вусені, павукі, дажджавыя чарвякі). Сярод іх нямала шкоднікаў агародаў і палёў.

Часночніц, як і жаб, не заўсёды засцерагаюць ад ворагаў ядавітыя скурныя выдзяленні. Яе яд можа выклікаць смяротнае атручэнне толькі ў невялікіх асобін. Для чалавека яна бяспечная ў тых дозах, якія смяротныя для насякомых і яшчарак. Часночніцу можна спакойна браць у рукі. Яна часта сама становіцца ахвярай іншых жывёл - звычайнага вужа, звычайнай гадзюкі, вялікага краншнэпа, бусла, чаплі, бугая, шулёнка, цецерука, чорнага каршуна, канюка, філіна, дамавога сыча, звычайнай няясыці, сіваграка, вароны, сарокі, а таксама вожыка, лісіцы, тхара, норкі, куніцы, барсука і выдры. На зімоўку зарываецца ў глебу на глыбіню не менш як на 30-50 см або выкарыстоўвае іншыя сховішчы (норы грызуноў, падвалы, паграбы). Ідзе на зімоўку адносна рана - на працягу верасня. Вясной з'яўляецца не раней красавіка.

Для размнажэння (у канцы красавіка - пачатку траўня) часночніцы звычайна выбіраюць вадаёмы з больш ці менш пастаянным узроўнем вады і глыбінёй да 50-70 см, хоць зрэдку нераставанне адбываецца ў часовых вадаёмах. Шлюбныя крыкі самцоў адносна ціхія, бо падаюць іх толькі пад вадой. З берага яны нагадваюць булькаючы гук «тук, тук, тук». На сушы іншы раз часночніцы выдаюць своеасаблівыя «хоркаючыя» гукі. Хоць самцы і не маюць шлюбных мазалёў, яны трывала ўтрымліваюць самак у час спароўвання ў паяснічнай частцы. Іншы раз спароўванне часночніцы адбываецца на сушы, на шляху ў вадаём. Аднак часцей за ўсё ў адрозненне ад большасці іншых бясхвостых амфібій асобіны часночніцы спароўваюцца ў вадзе, дзе і ідзе нераст. Кладка ў выглядзе двух слізістых, адносна тоўстых каўбасападобных шнуроў даўжынёй 40-80 см, унутры якіх хаатычна раскіданы яйкі. Шнуры абкладаюць водарасці, затанулыя галінкі і іншыя падводныя прадметы. Плоднасць самак складае ад 1200 да 3200 яек.

Лічынкавы перыяд цягнецца адносна доўга - 100-110 сутак. Калі ў пачатку развіцця апалонікі часночніцы мала прыкметныя ў вадаёмах, то праз 30-40 сутак (да чэрвеня) іх прысутнасць ужо адчувальная.

Калі ўспудзіць стайку апалонікаў, якія грэюцца ў верхніх слаях вады, можна заўважыць, як варушыцца нават буйная расліннасць пад вадой. Гіганцкія апалонікі, якія амаль змяшчаюцца на далоні, кормяцца водарасцямі. Яны саскрабаюць іх з паверхні водных раслін, камянёў і іншых прадметаў. Апалонікі часночніцы найбольш расліннаедныя, у іх рацыёне раслінныя кармы складаюць да 80%. Гэтаму садзейнічае добра развіты ротавы апарат: магутная дзюба і адносна вялікая колькасць зубчыкаў на ротавым дыску (больш за 1000). З гіганцкіх апалонікаў развіваюцца адносна буйныя сяголеткі (хоць дарослыя асобіны зусім не вылучаюцца буйнымі памерамі). Даўжыня цела сяголетак часночніц, якія выходзяць з вады ў канцы ліпеня - пачатку жніўня, складае ад 2,4 да 3,2 см. Гэта значыць у 2 разы больш, чым у сяголетак бурых жаб. Верагодна , гэта з'яўляецца прыстасаваннем да доўгага лічынкавага перыяду, паколькі ў сяголетак часночніцы застаецца вельмі мала часу для накоплівання масы цела перад зімоўкай. Сяголеткі, якія скончылі метамарфоз, ужо могуць закопвацца ў глебу. З-за высыхання вадаёмаў да сярэдзіны чэрвеня іншы раз вялікая колькасць ужо буйных апалонікаў часночніцы гіне. Асабліва часта гэта здараецца на Палессі, у пойменнай зоне р. Прыпяці і яе прытокаў. Здараецца (як, напрыклад, у 1974 г. пад Менскам), што ў халоднае лета лічынкі не паспяваюць прайсці метамарфоз да пахаладання, калі тэмпература вады паніжаецца да 13-14°C і ніжэй. Потым, нават пры цёплай зіме, лічынкі часночніцы гінуць. Палавая спеласць настае на 3-4-м годзе жыцця.

Часночніцу можна назваць сінатропным відам, гэта значыць прыстасаваным да існавання ва ўмовах, створаных або відазмененых дзейнасцю чалавека. Гэта вельмі карысная ўласцівасць часночніц для чалавека, паколькі гэты від земнаводных у значнай ступені садзейнічае знішчэнню шкоднікаў палёў, агародаў, садоў, паркаў. Фармакалагічнае выкарыстанне скурных выдзяленняў часночніцы лічыцца вельмі перспектыўным.

Земнаводныя і паўзуны   Земнаводныя і паўзуны
Галоўная старонка   Галоўная старонка
Даслаць ліст адміністратару Заўважылі недакладнасьць?
Паведаміце нам!
    (с) Электронная Энцыкляпэдыя, 2003-2018