![]() |
||||||||||||||
|
||||||||||||||
з, прыназ. з Р., В. і Т. Спалучэнне з прыназ. з выражае прасторавыя, часавыя, прычынныя, акалічнасныя, мэтавыя, азначальныя, колькасныя, аб'ектныя, абмежавальныя адносіны, адносіны сумеснасці і ўласцівасці. I. ПРАСТОРАВЫЯ АДНОСІНЫ. 1. з Р. Ужываецца пры абазначэнні месца, прасторы, адкуль пачынаецца рух, дзеянне. Выйсці з хаты. Ісці з лесу. □ Адолеўшы клімат суровы, квітнелі густыя сады, і людзі адважнага роду выходзілі з шахт і са штолен, у скарбніцу маці-радзімы прыносілі працы плады (А.Звонак). Прыходзілі сяляне з навакольных вёсак са сваімі неадкладнымі справамі (М.Лынькоў). З зарасніку на ўзгорак успаўзала фурманка (П.Галавач).
2. з Р. Ужываецца пры абазначэнні месца выяўлення якой-н. прыметы, якасці. Прыгожы з твару. □ Ганна і з натуры, і з усяго аблічча была вельмі непадобная да сваёй маладзейшай сястры (К.Чорны). 3. з Т. Ужываецца пры абазначэнні сумежнасці, блізкасці чаго-н. з кім-, чым-н. у прасторы. Там, у падсуседзях з бусламі і вераб'і, шпакі вядуцца... (Я.Колас). Параўнялася Палікарпаўна з дваром сваёй напарніцы Маланні і не ўтрымалася, заглянула ў акно (А.Кулакоўскі). II. ЧАСАВЫЯ АДНОСІНЫ. 4. з Р. Ужываецца пры абазначэнні часу, які з'яўляецца пачатковым момантам у развіцці якога-н. дзеяння, стану або ва ўзнікненні якой-н. якасці, уласцівасці. Каня яшчэ з досвітку павёў пасвіць знарок наняты хлапец (Ц.Гартны). Хто з маладосці працуе, той на старасці не шкадуе (прыказка). Свежае з начы паветра напаўнялася цеплынёю (Э.Самуйлёнак). Яшчэ з вясны, ў час перабору, сюды прывезлі пчол калоду (Я.Колас).
5. з Т. Ужываецца пры абазначэнні часу або падзеі, з надыходам якіх адбываецца якое-н. дзеянне, узнікае які-н. стан. З надыходам вясны прырода ажывае. □ Каб не цягнуцца у сяло, да працы ўстань з зарою (М.Танк). З сонцам уздзірайся з пасцелі, а лажыся спаць блізка не ў поўнач... (Ц.Гартны). Маленства маё скончылася з пераездам у Альбуць (М.Лужанін).
III. ПРЫЧЫННЫЯ АДНОСІНЫ. 6. з Р. Ужываецца пры абазначэнні прычыны якога-н. дзеяння або стану. Заспяваць з радасці. Заплакаць з гора. □ З крыку ён [Сымон] зусім ахрып (Я.Колас). Машкара, што збожжа ела, з маразоў падохла (К.Крапіва). Ёй, мусіць, не спалася дома, або яна ўстала досвіткам з празмернай руплівасці (К.Чорны).
7. з Р. і Т. Ужываецца пры абазначэнні падставы для якога-н. дзеяння або стану. З дазволу бацькоў. З пашанай да заслуг. □ Толеў Сівы стаяў пад паветкай адзін і, з ласкі дзядькі Антося, грэўся аўсом (Я.Брыль). З ведама Букрэя ладзіцца дзед Талаш у свой паход к Доўгаму Броду (Я.Колас). Каля крамы Максіма спынілі мужчыны, што стаялі там, павіншавалі з прыездам (І.Шамякін). IV. АКАЛІЧНАСНЫЯ АДНОСІНЫ. 8. з Р. Ужываецца пры ўказанні на спосаб ажыццяўлення дзеяння. Прадаваць з рук. Біць з пляча. Страляць з калена. Пісаць з вялікай літары. □ Тут у глыбу ўдарыў конь з чатырох падкоў (М.Танк). Наляцеў калючы ураган, біў у твар, хвастаў з налёту ў вочы, - быццам апалчылася пурга у саюзе з чарнатою ночы (А.Звонак).
9. з Т. Ужываецца пры абазначэнні дзеяння або стану, якія адбываюцца адначасова з асноўным дзеяннем і характарызуюць яго. Слухаць з усмешкай. Чакаць з нецярпеннем. □ З трывогай з дарогі бяжыць цішыня ад гулкага поступу спелага дня (А.Александровіч). Ўгары над хвойнікам зялёным снуюцца пчолкі з ціхім звонам (Я.Колас). Маці стаяла пасярод хаты і з замілаваннем глядзела на сына (І.Шамякін).
10. з Т. Ужываецца пры абазначэнні сродку, з дапамогай якога ажыццяўляецца дзеянне. Адправіць пакет з пасыльным. Змагацца са зброяй у руках. □ Уставай, мама, самавар стаў, бацька едзе з пасажырскім (М.Лынькоў). 11. з Т. Ужываецца пры абазначэнні прадмета, які з'яўляецца паказчыкам паўнаты ахопу дзеяннем каго-, чаго-н. Вырваць з коранем. □ Укрыўшыся з галавою ад камароў, ён [Васіль] толькі прыкідваўся, што спіць (І.Мележ). Бура ломіць дубы і бярозы-сталеткі, выварочвае хвоі з карэннем (М.Чарот). V. МЭТАВЫЯ АДНОСІНЫ. 12. з Т. Ужываецца пры абазначэнні мэты дзеяння. Звярнуцца з просьбай. Паслаць з даручэннем. □ Дарвідошка пайшоў у бок стайні з рапартам (Я.Колас). Зося ўжо на золку адышла апошні раз ад акна і лягла з намерам, каб заснуць (Ц.Гартны). VI. АЗНАЧАЛЬНЫЯ АДНОСІНЫ. 13. з Р. Ужываецца пры характарыстыцы каго-, чаго-н. з боку паходжання, узнікнення і пад. Дакладчык з горада. Рыбакі з Нарачы. □ Зайшоў аднаго разу да іх нейкі начальнік з дэпо (М.Лынькоў).
14. з В. Ужываецца пры абазначэнні прадмета або асобы, якіх нагадвае па велічыні другі прадмет або асоба. Зерне з фасоліну. Воз з гару. □ Сама зямля без гною тлуста, і надта родзіцца капуста: з вядро галоўкі вырастаюць, з трох коп кадушку накладаюць! (Я.Колас). Няхай сабе гаспадар з лапаць, абы за ім не плакаць (прыказка). 15. з Т. Ужываецца пры характарыстыцы пастаяннай ці часовай знешняй прыметы або ўнутранай якасці каго-, чаго-н. Жанчына з моднай завіўкай. Чалавек з розумам. Дом з чарапічным дахам. Дзіця з музыкальнымі здольнасцямі. □ Букрэй - чалавек з багатай ваеннаю практыкаю (Я.Колас). У Марыі светлыя мяккія валасы, і апранута яна ў белую з блакітнымі палоскамі сукенку (А.Кулакоўскі). 16. з Т. Ужываецца пры абазначэнні прадмета, які знаходзіцца ў другім прадмеце ці належыць яму і гэтым самым характарызуе яго. Кошык з ягадамі. Вядро з вадой. Паліто з адарваным гузікам. □ Побач ляжала яго торбачка з раструшчаным пад салдацкім ботам пеналам (М.Лынькоў). Худая кабылка цягнула мокры невад і цэбар з рыбай (Я.Колас). У баку ад іх вазы з сенам, з саломай, з кулямі (П.Галавач). 17. з Т. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, які знаходзіцца ў якім-н. становішчы або стане. Гісторыя з пісьмом. Аварыя з самалётам. □ Пажар з цыстэрнамі нарабіў багата клопатаў Вейсу (М.Лынькоў). VII. КОЛЬКАСНЫЯ АДНОСІНЫ. 18. з Р. Ужываецца пры абазначэнні колькасці асоб або прадметаў, якія складаюць якую-н. сукупнасць, аб'яднанне і пад. Сям'я з чатырох чалавек. Група з дзесяці вучняў. □ У ясны веснавы дзянёк Анцыпік і Лабановіч ехалі ў сялянскай каламажцы на хутар з трох ці чатырох двароў (Я.Колас). Зайграў самадзейны аркестр з гармоніка, трох балалаек, мандаліны, дзвюх гітар (І.Дуброўскі). 19. з В. Ужываецца для абазначэння прыблізнай меры часу, прасторы, вагі і пад. Пабыць з месяц. Прайсці з кіламетр. □ Яшчэ пастаяў з хвіліну і паволі рушыў у бок свайго дома (Я.Колас). А вось ворнай жа зямелькі дзесяцін ты маеш з восем (К.Крапіва). Прывезлі плужок на аднаго каня, з дзесятак кашоў (А.Кулакоўскі).
20. з Р. Са словамі досыць, хопіць, мала і пад. ужываецца пры абазначэнні асобы, якая з'яўляецца крытэрыем меры, дастатковасці чаго-н. З мяне даволі. З яго ўсё мала. □ Няхай выгрызе рагуля ўсю траву, што тут ёсць, хопіць з яе (А.Кулакоўскі). Людзі проста падумалі: «Годзе з нас паданняў, зашмат іх было» (А.Куляшоў). 21. з Т. Ужываецца пры абазначэнні дадатковай колькасці чаго-н. Двое сутак з паловай. Аддаць доўг з працэнтамі.
VIII. АБ'ЕКТНЫЯ АДНОСІНЫ. 22. з Т. Ужываецца пры абазначэнні асобы, прадмета, паняцця, на якія накіравана дзеянне. Справіцца з заданнем. Скончыць з сяўбой. Сабрацца з думкамі. □ Чалавек чуў запытанне, але марудзіў з адказам (М.Лынькоў). На хвіліну прыціх, каб сабрацца з сіламі (М.Лынькоў). 23. з Т. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, да якіх устанаўліваюцца якія-н. адносіны іншай асобы або прадмета (падабенства, адрозненне, далучэнне, аддаленне і пад.). Зверыць копію з арыгіналам. Пазнаёміць з прыяцелем. Наладзіць сувязь з брыгадай. Разлучыцца з сям'ёй. □ Хіба можна раўняць мяне з такім чалавекам! (Я.Колас).
24. з Т. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія маюцца ў каго-н. у момант дзеяння. Ісці з кашом. Сядзець з дзіцем на руках. □ Антось да воза адвінуўся і зараз з торбаю вярнуўся (Я.Колас). Стары пакут усіх не знёс, уцёк у лес з сякерай вострай (М.Чарот).
25. з Р. Ужываецца пры абазначэнні матэрыялу, з якога зроблена што-н. Хата была зроблена з тоўстых, чыста пагабляваных бярвенняў (І.Шамякін). А няма на свеце лепшых падушак, як з гусінага пуху і пер'я (К.Чорны). 26. з Р. Ужываецца пры абазначэнні якога-н. прадмета, месца, сховішча, з якога бярэцца, выпадае, выдаляецца што-н. Рыгор дастаў з кішэні капейку і падаў яе хлапчуку (Ц.Гартны). Закіпела ў печы, і бяжыць з чыгунка на гарачую чарэнь вада (П.Галавач). Панасу памог выбрацца з астрога польскі салдат, што стаяў там на варце (Я.Колас). Работа валіцца з рук (прыказка). 27. з Р. Ужываецца пры абазначэнні крыніцы, адкуль што-н. бярэцца, паходзіць. Цытата з кнігі. Арыя з оперы. □ З далейшай гутаркі высветлілася, што Ганну Карлаўну мае на воку і станавы прыстаў (Я.Колас). Чаго варты быў толькі эпіграф з Ламаносава, дзе на моцнай і абаяльнай мове даўно мінулага гаварылася аб ахове лясоў (Я.Брыль). Нібыта здані з далёкай казкі з'явіліся яны перад намі (М.Лынькоў). 28. з Р. Ужываецца пры абазначэнні асяроддзя, групы, адкуль хто-н. паходзіць. Ён з сялянскай сям'і. □ Пайшла яна замуж толькі выбіўшыся з падлеткаў (К.Чорны). Выйшлі ўсе мы з народа, дзеці заводаў і сёл (А.Куляшоў).
29. з Р. Ужываецца пры абазначэнні якой-н. сукупнасці, адкуль бярэцца, вылучаецца якая-н. частка. Ці знаў хто, братцы, з вас Тараса? («Тарас на Парнасе»). Сёе-тое з харчоў паклаў, узважыў на руку - у самы раз як занесці (М.Лынькоў). Адна з жанчын разгарнула невялікі пакунак, паказвае другім (П.Галавач). Можна было б расказаць пра кожнага з гэтых людзей (К.Чорны). 30. з Р. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія змяняюцца, робяцца якасна іншымі. З іскры разгарыцца полымя. □ Жыві ж, красуйся горад стольны, з руін да славы уставай! (П.Глебка). І ноч тады - з цёмнай карэльскай ночы - робіцца казачнай ноччу (М.Лынькоў). З мухі рабіць слана (прымаўка). 31. з Р. Ужываецца пры абазначэнні стану, які парушаецца, перапыняецца (звычайна з дзеясловамі выводзіць, выходзіць, выбівацца і пад.). Выбіцца з сіл. Выходзіць з сябе. □ Нішто не выбівае Васіля з цяперашняй жорсткай безуважнасці (І.Мележ). Кожная новая змена ў абставінах, ці яна добрая, ці благая, выводзіць чалавека з абвыклай раўнавагі (Я.Колас). 32. з Р. Ужываецца пры абазначэнні асобы, з'явы, прадмета або часткі прадмета, з якіх пачынае развівацца дзеянне, стан (звычайна з дзеясловамі пачаць, пачынаць, пачацца, пачынацца і пад.). Пачаць з сябе. Дзень пачынаўся з абходу палат. □ А нам варта было б з зялёнага дрэва, як з лёгкай рукі, і пачынаць адраджэнне свайго калгаса (А.Кулакоўскі). 33. з Р. Ужываецца пры абазначэнні асобы, з якой што-н. спаганяецца, утрымліваецца і пад. З яго спагналі штраф. □ Ладымер Стальмаховіч, стоячы ў дзвярах, зняў як бы сяброўскі допыт з Сымона Мікуця (К.Чорны). З авец мне карысці няма, як калісьці (К.Крапіва). Наедку як з рака (прымаўка).
34. з Р. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія служаць узорам для пераймання, капіравання і пад. Зняць копію з пасведчання. Перазняць з фотакарткі. Пераклад з польскай мовы. Браць прыклад са старэйшых. □ Не грэх і здымак зрабіць з яго, аддаць потым знаёмым карэспандэнтам (М.Лынькоў). 35. з Р. З дзеясловамі смяяцца, жартаваць, кпіць, здзекавацца, дзівіцца і пад. ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, у адносінах да якіх праяўляецца якое-н. пачуццё. З каго кпіла, смяялася, таму сама дасталася (нар.). Пасмяяўся чыгун з катла (прымаўка). Хто не бачыў вялікага, з малога дзівіцца (прыказка). IX. АБМЕЖАВАЛЬНЫЯ АДНОСІНЫ. 36. з Т. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, у адносінах да якіх выяўляецца падабенства або агульнасць у чым-н. У мяне з ім няма нічога агульнага. □ Старшыня сельсавета адных год з Полазам, але нізкі і рухавы (І.Шамякін). X. АДНОСІНЫ СУМЕСНАСЦІ. 37. з Т. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія сумесна з другой асобай або прадметам удзельнічаюць у якім-н. дзеянні або суправаджаюць іншую асобу, прадмет. Сцяжынкаю хлопец з дзяўчынай ідзе (М.Танк). Дубовы ліст, і хрэн, і кроп кладуць з гуркамі ў кадкі (А.Вялюгін).
XI. АДНОСІНЫ ЎЛАСЦІВАСЦІ. 38. з Т. З дзеясловамі быць, адбывацца, здарацца і пад. ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія знаходзяцца ў пэўным стане, з якімі што-н. адбываецца. У словах настаўніка Антаніна Міхайлаўна адчула ноткі нейкай непрыемнасці, што здарылася з ім у дарозе (Я.Колас). Нешта муліла бок, няёмка было з рукой - садніла яна, паколвала (М.Лынькоў). Ганна па яго насцярожанасці, па голасе яго здагадалася, што было з ім [Васілём] (І.Мележ). |
||
|
|
|||||||||||||||||||
|