Галоўная старонка Навіны Пра праект Кантакт Спасылкі Кнігі ў PDF/DJVU Канвэртар лацінкі Бібліяграфія
Шукаць:    
 
 толькі ў назьве   шукаць ва ўсіх    віртуальная клявіятура Уставіць беларускае "і" Уставіць у-кароткае (ў)
 
 
 

Каталіцкі рух у Беларусі ў 1944-1956. Першае паваеннае дзесяцігодзьдзе было надзвычай складанае для рыма-каталіцкае царквы на абшарах Беларусі. Прыхільнае стаўленьне з боку ўладаў да праваслаўнай царквы, нягледзячы на ейную выразную калябарацыю пад час другой сусьветнай вайны на тэрыторыі Беларусі, кантраставала са стаўленьнем да касьцёла. Гэта тлумачылася традыцыйным уяўленьнем пра каталіцкую царкву як антысавецка настроеную, тым больш, што яна ня йшла, у адрозьненьне ад праваслаўнай царквы, на пагадненьні з камуністычным рэжымам.

Каталіцкае жыцьцё ў Беларусі ў 1944-1956 мела значныя адрозьненьні ўва Ўсходняй і Заходняй Беларусі. У 1930-ыя ўсе касьцёлы ўва Ўсходняй Беларусі былі зачыненыя бальшавіцкімі ўладамі, а ксяндзы ў большасьці рэпрэсаваныя, і каталіцкае жыцьцё працягвалася ў падпольлі. З пачаткам нямецкай акупацыі ў чэрвені 1941 каталіцкае жыцьцё тут паціху адрадзілася высілкамі ксяндзоў, якія прыехалі з заходніх раёнаў Беларусі, а таксама з Польшчы і Летувы (Рамуальд Ялбжыкоўскі, Зянонас Ігнатавічус, Генрык Глябовіч, Францішак Выляжынскі, Станіслаў Глякоўскі, Дыянісі Малец, Казімер Рыбалтоўскі, Вінцэнт Гадлеўскі ды інш.). Некаторыя ксяндзы па ілжывых даносах былі расстраляныя немцамі.

Пасьля прыходу ў ліпені ў 1944 Чырвонай Арміі ў Беларусь распачаўся новы этап ў жыцьці парафіяў Усходняй і Цэнтральнай Беларусі. Напрыканцы чэрвеня 1944 ў Менск прыехаў ксёндз Віктар Шутовіч. Ён разам з кс. Антонам Барысевічам распачаў службы ў Чырвоным Касьцёле. Пераехаў ува ўсходнія раёны з Ваўкавыску кс. Мечыслаў Малыніч-Маліцкі. Зь верасьня 1944 па травень 1945 на Магілеўшчыне працаваў кс. Баляслаў Сьперскі. Але гэтыя сьвятары неўзабаве былі арыштаваныя і высланыя ў сталінскія канцлягеры. Савецкія ўлады да сярэдзіны 1946 зачынілі ўсе каталіцкія храмы ўва Ўсходняй Беларусі. Будынкі касьцёлаў выкарыстоўваліся ў якасьці кінатэатраў, складоў, бібліятэкаў, зернясховішчаў. На доўгія гады легальнае каталіцкае жыцьцё тут спынілася.

У складаных умовах праходзіла каталіцкае жыцьцё ў Заходняй Беларусі. У паваенны час некаторыя парафіі засталіся без ксяндзоў, што было выклікана камуністычнымі рэпрэсіямі. Таму частка сьвятароў абслугоўвала некалькі парафій (кс. А.Буёк з Наваградку абслугоўваў дадаткова 6 парафій, кс. Р.Каласоўскі зь Нясьвіжу - 4 парафіі). Ксяндзы ішлі на гэта ў інтарэсах вернікаў, аднак савецкія ўлады падавалі такую самаахвярнасьць сьвятароў як сродак паляпшэньня іхнага матэрыяльнага становішча. У 1948 сьвятарам было забаронена сумяшчаць некалькіх парафій. Аднак знайсьці новых пробашчаў у парафіі было надзвычай цяжка, бо ў Беларусі адсутнічалі каталіцкія духоўныя навучальныя ўстановы, а прыезд ксяндзоў зь іншых савецкіх «рэспублікаў», у прыватнасьці, з Прыбалтыкі, вельмі ўскладняўся ўладамі.

Здаралася так, што парафіяне бралі ў свае рукі лёс парафіяў. «Пераважна гэта былі колішнія касьцельныя вартаўнікі, арганісты і інш. - людзі, штодня зьвязаныя з касьцёлам. Такія каталікі, як Антон Ашкяловіч з Гяр'ятаў або Ігнат Грэшчык з Рагожніцы, клапаціліся пра прыезд сьвятароў з бліжэйшых парафій, калі ж не было такой магчымасьці, то самі праводзілі набажэнствы» [1:35].

Другім кірункам працы ксяндзоў, які моцна непакоіў камуністычныя ўлады, было рэлігійнае ўзгадаваньне дзяцей і моладзі. Сваёй надзвычайнасьцю выдзяляецца асоба айца Барташэвіча, які з 1955 быў пробашчам касьцёла ў в. Адэльск Сапоцкінскага раёну. За лічаныя тыдні ён абышоў усе вёскі, падуладныя парафіі, пазнаёміўся з жыхарамі. Першай акцыяй, якая выклікала моцную занепакоенасьць савецкіх уладаў, было адзначэньне забароненага сьвята «Дзяды» 2 лістапада 1955. Больш за тысячу чалавек на чале з ксяндзом з харугвамі ў рукох прайшлі да вясковых могілак, каб ушанаваць памяць продкаў. Барташэвіч разьвіў актыўную дзейнасьць па павышэньні рэлігійнай сьвядомасьці дзяцей і моладзі. Вучні бралі ўдзел у шэсьцях вакол касьцёла, у дні рэлігійных сьвятаў большасьць вучняў не наведвала школу. Кс. Барташэвіч набыў спартовы інвэнтар і займаўся разам з моладзю фізычнымі практыкаваньнямі - да таго часу, пакуль гэта не было забаронена ўладамі. Папулярнасьць сьвятара была надзвычай вялікая, многія парафіяне захоўвалі дома яго партрэцікі [2:253-254]. Аналягічная праца зь дзецьмі праводзілася ў в. Удзел Глыбоцкага раёну пробашчам Ю.Грабоўскім. У в. Дзераўная Івянецкага раёну дзеяла нават рэлігійная школа, дзе навучалася 25 дзяцей, якія вывучалі Закон Божы і малітвы [2:247].

Напрыканцы 1947 ксяндзам было афіцыйна забаронена весьці заняткі зь дзецьмі. Сьвятары вымушаныя былі даваць спэцыяльную падпіску на гэты конт, і за парушэньне загаду іх чакалі суровыя санкцыі. Адмовіўся даваць такую падпіску ксёндз-дэкан з Астравеччыны Ў.Курп-Гарбоўскі: «У Савецкім Саюзе манапольнае права на навучаньне і выхаваньне моладзі належыць камуністам, якія прышчапляюць ім толькі матэрыялістычны сьветапогляд. Я павінен буду выканаць ваш загад, спыню навучаньне дзяцей Катэхізысу, ня стану выкладаць наша разуменьне крыніц і сілаў прыроды, але лічу, што гэта ня ёсьць свабодай сумленьня» [2:248].

Яшчэ адзін этап у жыцьці каталіцкага духавенства ў Заходняй Беларусі быў зьвязаны з правядзеньнем тут савецкімі ўладамі ў 1949 калектывізацыі. Паказальна тое, што сьвятары адкрыта не заклікалі сялян сабатаваць уступленьне ў калгасы, але сустрэлі калектывізацыю непрыхільна. З другога боку, улады бачылі віноўнікамі за нежаданьне сялянаў уступаць у калгасы ксяндзоў. Тым самым калектывізацыя зрабілася прычынай новага этапу рэпрэсіяў супраць каталіцкіх сьвятароў. Касьцёлы зачыняліся, а іхныя памяшканьні прыстасоўваліся дзеля розных гаспадарчых патрэбаў.

Нягледзячы на захады ўлады па зачыненьні касьцёлаў, узровень рэлігійнасьці мясцовага жыхарства быў досыць вялікі. Апрача традыцыйнага папаўненьня вернікаў за кошт сялянаў, у шэрагі парафіянаў пачала прыходзіць інтэлігенцыя і нават прадстаўнікі мясцовай улады. Так, у прыватнасьці, у 1955 у склад касьцёльнай рады ў в. Мяжэрычы Зэльвенскага р-ну ўваходзіў старшыня сельсавету І.Нічыпар, у в. Азеры Скідальскага р-ну - старшыня калгасу І.Косьцюц, касьцёльную раду ў в. Паперня Лідзкага р-ну ўзначальваў старшыня калгасу А.Серафімовіч [2:252-255].

За пэрыяд 1945-1951 савецкімі рэпрэсіўнымі органамі было арыштавана каля 180 духоўных асобаў, што складала блізу 70-80% ксяндзоў. Сьвятароў вінавацілі ў антысавецкай прапагандзе, у дапамозе польскім партызанам, часам падставай для арышту рабілася знойдзеная польская даваенная кніга. Найбольш распаўсюджаным прысудам было пазбаўленьне волі на 10 ці 25 гадоў, дадаткова ішла канфіскацыя маёмасьці і паражэньне ў правох на 5 гадоў. Вось успамін кс. Станіслава Рыжкі, які прыводзіць Адам Глябовіч: «Прачыталі прысуд. Потым пачалі задаваць пытаньні, найбольш старшыня. Сярод іншых, чаму хваліў старую Польшчу? Зноў доказамі служылі кнігі і брашуры, якіх я ўвогуле не чытаў. Працэс адбываўся спакойна. Дазволілі мне гаварыць па-польску. Калі Багдановіч (упаўнаважаны па справах рэлігіі Пінскага раёну) абвінаваціў мяне як ворага савецкай улады, пракурор, ня ведаю чаму, задаў мне пытаньне: як я цяпер - супраць савецкай улады ці за яе? Падумалася: я тут выступаю афіцыйна, значыць, абавязаны казаць праўду. «Супраць», - адказаў. У залі стала ціха. Старшыня яшчэ хацеў штосьці сказаць, але не знайшоў голасу» [1:31].

Ксяндзы нават ў турмах і лягерох знаходзілі сілы служыць вернікам: адпраўлялі імшу, ружанец, спавядалі, сьвяткавалі рэлігійныя сьвяты. Сьвятары не адмаўлялі ў рэлігійных патрэбах прадстаўнікам іншых веравызнаньняў. Некаторыя ксяндзы памерлі ў няволі, але тыя, хто выжыў, вярнуліся ў Беларусь і працягвалі служыць вернікам (прыкладам можа служыць Казімер Сьвёнтак, які не аднойчы арыштоўваўся за свае перакананьні). Частка сьвятароў была зьвязаная з польскім патрыятычным падпольлем і Арміяй Краёвай, што таксама цягнула за сабою рэпрэсіі.

Уплыў каталіцкай царквы ў Беларусі быў настолькі моцны, што нават афіцыйна ставілася пытаньне пра адкрыцьцё касьцёлаў ува Ўсходняй Беларусі і стварэньне ў Менску каталіцкага цэнтру зь біскупствам. З гэтай прапановай выступілі старшыня Савету па справах рэлігійных культаў пры Савеце Міністраў СССР І.Палянскі і ўпаўнаважаны Савету па справах рэлігійных культаў пры Савеце Міністраў БССР К.Уласевіч. Але іх пазыцыя была прызнаная шкоднай і супярэчнай камуністычным прынцыпам.

Нягледзячы на тое, што сьвятары рэпрэсаваліся, касьцёлы і кляштары зачыняліся (на 01.12.1946 працавала 387 касьцёлаў, у 1955 - 152), каталіцкае жыцьцё працягвалася.

Большасьць ксяндзоў лічыла сябе палякамі, але палякі, як і беларусы, былі акупаваныя саветамі і разам пацярпелі ад іх. Каталіцтва было сродкам дыстанцыяваньня ад афіцыйнага савецкага жыцьця, своеасаблівай духоўнай апазыцыяй рэжыму.

Літ.: 1. Глябовіч А. Касцёл у няволі // Спадчына. 1994, № 1; 2. Канфесіі на Беларусі (канец 18 - 20 ст.) / Пад рэд. У.Навіцкага Мн., 1998; 3. Глябовіч А. Адроджаны касцёл. Рэлігійнае жыццё ў савецкіх лагерах, турмах і ссылках // Спадчына. 1995, № 3.

Алег Гардзіенка

Антысавецкія рухі ў Беларусі (1944-1956). Даведнік   Антысавецкія рухі ў Беларусі (1944-1956). Даведнік
Галоўная старонка   Галоўная старонка
Даслаць ліст адміністратару Заўважылі недакладнасьць?
Паведаміце нам!
    (с) Электронная Энцыкляпэдыя, 2003-2021