Бяроза карлікавая (Betula nana L., 1753)
Парадак Бярозакветныя (Betulales), сямейства Бярозавыя (Betulaceae)

Статус. III катэгорыя. Вельмі рэдкі від, які трапляецца ў невялікай колькасці на абмежаваных плошчах.
Значэнне ў захаванні генафонду. Эўрасібірскі арктабарэальны рэліктавы від, які знаходзіцца ў Беларусі ў асобных лакалітэтах за паўднёва-заходняй мяжой арэала [1, 2].
Кароткае апісанне. Нізкарослы моцна разгалінаваны куст вышынёй 1-1,5 м, з цёмна-карычневымі галінкамі, якія сцелюцца або ўзыходзяць. Маладыя галінкі апушаныя, з залозістымі бародаўкамі, пазней амаль голыя. Лісце даўжынёй 0,5-1,5 і шырынёй 1-2 см, шматлікае, дробнае, шырокаклінападобнае, пупышка- або сэрцападобнае, з тупаватай верхавінкай, па краі тупазубчастае, з 2-4 жылкамі на кожнай старонцы, зверху цёмна-зялёнае, бліскучае, знізу светла-зялёнае, зрэдку апушанае, або голае. Кветкі аднаполыя, у тычынкавых і песцікавых каташках. Тычынкавыя каташкі цвёрдыя, тырчаць уверх, песцікавыя - на кароткіх ножках. Плод - эліпса- або яйкападобныя арэшкі з вузкімі крыльцамі [3, 4].
Асаблівасці біялогіі. Цвіце ў красавіку - пачатку траўня, пладаносіць у траўні-чэрвені. Размнажаецца ў асноўным вегетатыўна, іншы раз насеннем (у некаторыя гады зусім не пладаносіць).
Пашырэнне. Паўночныя таежныя і гіпаарктычныя раёны Эўразіі [4]. У Беларусі знойдзена ў Барысаўскім, Докшыцкім (Бярэзінскі запаведнік), Міёрскім, Мядзельскім, Пастаўскім, Расонскім і Сенненскім раёнах [2, 5]. Раней адзначалася для наваколляў Горадні [6], аднак І.К.Пачоскі [7] адносіў гэта ўказанне да іншага віду бярозы - Betula humilis Schrank. Палеабатанічныя даныя сведчаць аб росце ў мінулым бярозы карлікавай і ў больш паўднёвых раёнах краіны, у тым ліку ў Прыпяцкім Палессі [8].
Месцы росту. Аблесеныя і бязлесныя тарфяныя сфагнавыя балоты вярховага і пераходнага тыпаў, звычайна на берагах балотных азёр і на ключавінах з доступам мінеральнага жыўлення.
Характар росту. Утварае невялікія зараснікі або расце асобнымі групамі.
Асноўныя абмежавальныя фактары. Асушальная меліярацыя і гаспадарчае выкарыстанне балот. Як рэдкая рэліктавая расліна з вузкай экалагічнай амплітудай знікае з прычыны спантаннага і антрапагеннага змянення экалагічнага рэжыму месцазнаходжанняў.
Культываванне. Звестак няма.
Прынятыя меры аховы. Ахоўваецца ў Бярэзінскім запаведніку [9], гідралагічных заказніках «Ельня» і «Чарэмшыца», у журавінным заказніку «Юхавіцкі». Занесена ў Чырвоную кнігу Беларусі з 1981 г. [10].
Неабходныя меры аховы. Кантроль за станам папуляцый, арганізацыя спецыялізаваных батанічных заказнікаў у месцах росту, пошук новых месцаў росту, забарона неспрыяльных антрапагенных уздзеянняў, аптымізацыя воднага рэжыму балот і сумежных мясцовасцей, увядзенне ў культуру і штучнае рассяленне ў прыродныя ўмовы.

Літ.: 1. Козловская, Парфенов, 1972; 2. Редкие и исчезающие виды..., 1987; 3. Флора СССР, т. 5, 1936; 4. Флора БССР, т. 2, 1949; 5. Даныя гербарыя ІЭБ АН Беларусі; 6. Gilibert J., 1981; 7. Пачоский, 1899; 8. Величкевич, 1973; 9. Ставровская, 1978; 10. Чырвоная кніга БССР, 1981.

В.Парфёнаў