СУМ (смутак, сумота). Адвечны, белы (аўт.), бесклапотны, бязважкі, вечны, выразны, высокі, вясновы, вячэрні, гаючы (аўт.), дальні, дарагі, даўні, дзіўны, задумлівы, задушэўны (аўт.), зацішны (аўт.), зеленагаловы (аўт.), зялёны, зямны, кволы, клапатлівы, кранальны, лагодны, летуценны, лёгкі, любоўны, мімалётны, мройлівы, неакрэслены, невыразны, непазнаны, неразгаданы, нязведаны, патаемны, паэтычны, празрысты, прыемны, пяшчотны (аўт.), радасны (аўт.), салодкі (аўт.), сардэчны, светлы, сіні, спакойны, спрадвечны, таямнічы, творчы, урачысты, хвалюючы, цёплы, ціхі, шчыры, шырокі  адчайны, асенні, атрутны, балючы, безвыходны, безнадзейны, безуцешны, беспрычынны, будзённы, бязмежны, бязрадасны, бясконцы, бяскрайні, бяссільны, важкі, востры, вялікі, гарачы, глухі, глыбокі, гнятлівы, горкі, даўкі, доўгі, едкі, жахлівы, жорсткі, жудасны, журботны, закамянелы, заледзянелы, зацяжны, зацяты, затоены, золкі, крывавы, люты, маркотны, маўклівы, надакучлівы, неадольны, неадчэпны, невымоўны, невыносны, невычэрпны, непазбыўны, непатрэбны, непераможны, неразвейны, неспатолены (аўт.), няпрошаны, няўцерпны, няўмольны, няўтольны, няўцешны, няўцямна-беспрычынны, няясны, пакутлівы, палынны, палыновы, пякельны, пякучы, раўнівы, сівы, смяртэльна-востры, страшны, суровы, танны, трывожны, тугі, тужлівы, тупы, халодны, цьмяны, цяжкі, чарнільны, чорны, шчымлівы.

Шчымлівы, адвечны, як адчай, сум сціскаў мне сэрца (Б.Сачанка). Чаму і мяне заразіў белым сумам начной прасторы, ціхай тугой маладзенькага месяца над палямі? (Я.Брыль). Калі нават бывалі хвілі радасці, то вочы не пакідалі выразу вечнага смутку (З.Бядуля). І ніколі гэты яго смутак не быў такі выразны, як у гэтыя хвіліны (К.Чорны). І ў немагчымасці перадаць сваё захапленне красой таксама ўжо вельмі даўно знаходзіў трывожную з гаючым сумам асалоду (Я.Брыль). Ён [Толя] памаўчаў, па-свойму паглядзеў у нейкі дальні сум (Я.Брыль). І раптам, нібы подых вячэрняга ветру, перапоўненае радасцю сэрца Алены крануў ціхі даўні сум (І.Мележ). А потым песні — чароўныя песні працоўных, шчаслівыя дзеці, якія прынеслі нам... і звонкую радасць сённяшняга дня і задушэўны, горкі сум мінулага (Я.Брыль). Хочацца развеяць сум зацішны, кволы (К.Буйло). Будзе зорка да вясла прыбіта, І на дно сплыве зялёны сум (Я.Янішчыц). Час мой, набірай крутую хуткасць І не грэбуй падзяліць са мной Чорны каравай зямнога смутку, Белы бохан радасці зямной (С.Законнікаў). Там у зялёнай цішыні патоне Сум твой клапатлівы (М.Танк). Чытаю, і лагодны, цёплы смутак агортвае мне сэрца (В.Жуковіч). Лёгкі сум, светлы сум Пракладае да сэрца свой след (А.Звонак). Арцём усміхаецца скупа, з хмурынкай мімалётнага суму (М.Ракітны). Аблокі гублялі тут светлы бязважкі свой сум... (Т.Бондар). Ад балот патыхала нейкім невыразным сумам (Я.Колас). І салодкі сум закрадваецца ў сэрца, ціхі сум, непазнаны (М.Лынькоў). Я ж у сэрцы нязменна і дагэтуль нясу Сініх воч задуменных неразгаданы сум (Н.Гілевіч). І думкі новыя і сум нязведаны, салодкі (Я.Брыль). Альшэўскі сядзіць ля акна, поўнячыся прыемным смуткам, пазнаючы і не пазнаючы навакольныя мясціны (І.Навуменка). Жанчына глядзіць на малое з пяшчотным і празрыстым сумам... (М.Лынькоў). Радасны сум асенняга, небезнадзейнага завядання, пра які трэба бясконца пісаць (Я.Брыль). Каня хлопец трымаў на тугім павадку... Сінім смуткам задымлены вочы яго (П.Панчанка). Спрадвечны сум апаў тужліва — Лятуць у вырай журавы (Р.Барадулін). Гартуйцеся, паэтавы імкненні, Запал жыцця, спалі мой творчы сум! (М.Хведаровіч). Падчас з-пад выдуманых бедаў Ўрачысты смутак прарасце... (Г.Каржанеўская). Калі я пражыву і трыста трыццаць год, дык усё роўна буду з цёплым, высокім сумам успамінаць такія вечары (Я.Брыль). Жыве яна, песня, тугою і верай, жыве невымоўным, да слёз хвалюючым сумам спрадвечнай і неўміручай паэзіі, проста сама для сябе (Я.Брыль). ...У партызанскім глухім будане Смутак шчымлівы дрэмле (Р.Барадулін). Часамі на братоў Крушынскіх нападаў шчыры смутак (З.Бядуля). У страсным юнацкім голасе гучалі цяга і журба, і шырокі смутак душы... (У.Караткевіч). Толькі зрэдку, ў начную спякоту, У асенні чарнільны сум Чую з прорвы словы пяшчоты... (У.Караткевіч). Горкі, атрутны смутак... пакутліва задрыжаў у Змітрыкавых грудзях (В.Адамчык). Пытанне, аб якім з самага пачатку ўсе думалі... прымусіла цяпер усіх зацяць у душы балючы, трывожны сум (В.Быкаў). Спякотны дзень, будзённы сум на местачковай плошчы (Я.Брыль). Звычайна, не адзін толькі важкі сум прымушаў людзей вырабляць пачуццё красы... (М.Багдановіч). На душы востры, няўтольны смутак (І.Навуменка). Вялікі, як свет, смутак здушыў яго [бацькаву] душу (К.Чорны). Я хачу не шмат чаго — Суму, каб развеяцца, Ды таго, гарачага, Што ў вачах сінее так (Ю.Лявонны). У вачах людзей тлеў глухі, цяжкі смутак (М.Лынькоў). Васіль пагладзіў жончыны валасы, а ў самога ў вачах быў глыбокі смутак (П.Кавалёў). Толькі ў часе пахавання, Як закопвалі труну, Горкі смутак развітання ўскалыхнуў душу (Я.Колас). У час пакут, працяты даўкім сумам, Знайшоў ён сілу боль перамагчы (С.Законнікаў). О, калі б толькі мог мой жорсткі смутак Палёту ластаўкі быць карацей... (Н.Мацяш). Асядовіча апанаваў жудасны сум (К.Чорны). А ў сэрца закрадваўся нейкі журботны сум, развітанне з мінулым, якое больш не вернецца (І.Мележ). Паволі адтаваў, сходзіў з твару той закамянелы сум, які так адрозніваў Агрыпіну ад другіх (П.Пестрак). А я ж у памяці нясу яшчэ жахлівы колер чорны — Заледзянелы чорны сум Удоў і сірат незлічоных (Г.Бураўкін). Лучнік звісае, нібы звон, І тоіць нейкі сум зацяты (Я.Колас). Куды мне паехаць?.. Каб пазбавіць сэрца ад золкага смутку... (К.Кірэенка). Ён [Мірон] хаваў свой вялікі, крывавы смутак (Я.Брыль). Не жалобу, і не смутак люты Ты прыносіш, медназвонны дзень (С.Гаўрусёў). Маці сказаў..., што едзе да сябра адольваць надакучлівы смутак (А.Пальчэўскі). Некалькі хвілін прыемна было адпачыць, а потым паступова находзіла нейкая неадольная сумота... (А.Кулакоўскі). Абыду сцяжынкі гаю, Падыду да горкіх соснаў: Там ніхто не запытае Пра мой смутак невыносны (П.Панчанка). Непазбыўным балючым смуткам яна... была ў яго сэрцы (У.Мехаў). Смутак, страшны і непераможны, душыў яго (К.Чорны). Боль Купалы — невычэрпны, як мора-акіян. Сум — неразвейны, як плоймы надранішніх туманоў (А.Лойка). Ці ў людзей неспатолены смутак, Ці ў снягоў светлы сум узялі, Вы з’інелі, бярозы... (Р.Барадулін). Сум няпрошаны душу ў палон бярэ (Е.Лось). І смутак твой няўцямна-беспрычынны Зарніц далёкіх водбліскам сплыве (А.Звонак). Лабановічу стала чагось смутна, але гэты смутак быў мімалётны, няясны (Я.Колас). Змрочнасць і цішыня лесу наганялі журбу і цяжкі пакутлівы смутак (А.Ставер). Палынны сум, і плётак заедзь, І медны лямант: не грашы (А.Вялюгін). Па бацьку Лукашу Раіна доўга будзе слёзы ліць, Насіць у сэрцы палыновы сум (М.Танк). Толькі сэрца сцяў пякельны сум (Д.Бічэль-Загнетава). Я панесла з сабой у гады Сум — тугі і няўмольны — па маці (В.Іпатава). Дык няхай жа мой боль і пякучы мой сум Тое сэрца хоць злёгку кране (Я.Колас). Прымешваўся непатрэбны раўнівы сум (І.Мележ). Я смутак чуў смяртэльна-востры (Я.Колас). Роспач і сум танны не рос на нашых шляхах агульных (А.Куляшоў). Трывожны смутпак лёг на твары (М.Смагаровіч). Тупы смутак увесь час ныў у яе [Марылінай] душы (К.Чорны). Халодны смутак сцяў... [Хрысцю], што, можа, расстаецца з Імполем назаўсёды, на векі вечныя (В.Адамчык). Цьмяны сум. Сон-трава на прагалінах. Ноч імжыць. Адцвілі ледзяшы (Л.Забалоцкая). Жыццё выпрабоўвае гневам і болем, І сумам цяжкім, і жалобнаю стратай (К.Кірэенка). І плыве, як васільковы пах, Ціхі смутак зеленагаловы Па вачах любімых, па губах (Л.Гаўрылкін).

* Смутак-горыч.

Твар мой радасцю свяціўся, А яго пагляд міжволі Смуткам-горыччу спавіўся (Н.Гілевіч).