Галоўная старонка Навіны Пра праект Кантакт Спасылкі Кнігі ў PDF/DJVU Канвэртар лацінкі Бібліяграфія
Шукаць:    
 
 толькі ў назьве   шукаць ва ўсіх    віртуальная клявіятура Уставіць беларускае "і" Уставіць у-кароткае (ў)
 
 
 

Рэптыліі, або паўзуны. Пры ўсёй відавой разнастайнасці (больш за 7000 відаў) сучасныя рэптыліі - гэта толькі разрозненыя рэшткі вялікага класа жывёл, што працвітаў у мезазойскую эру (240-90 млн. гадоў таму назад). Рэптыліі, ў якіх з амфібіямі агульныя продкі, першыя з пазваночных жывёл трывала абаснаваліся на сушы і ўнеслі каласальны ўклад у ход далейшай эвалюцыі. Яны распаўсюджаны па ўсім зямным шары, акрамя Антарктыды, але нераўнамерна: у асобных паўднёвых рэгіёнах трапляецца па 150-200 відаў, у паўночных - лічаныя іх адзінкі (напрыклад, у Заходняй Эўропе - 12, у Беларусі - 7, за Палярным кругам - 1-2 віды).

Сучасныя рэптыліі - гэта першыя сапраўдныя наземныя пазваночныя, паколькі ўсе этапы іх жыццёвага цыкла праходзяць на сушы, лічынкавай стадыі ў іх развіцці няма, а дзіцяняты і дарослыя дыхаюць толькі лёгкімі. У той жа час яны дастаткова прымітыўныя ў параўнанні з цеплакроўнымі пазваночнымі: маюць нізкі ўзровень абмену рэчываў, непастаянную, залежную ад навакольнага асяроддзя тэмпературу цела. Аднак пры больш падрабязным разглядзе асаблівасцей арганізацыі рэптылій відавочна іх даволі высокая ступень прыстасавання да жыцця на сушы.

Рэптыліі вызначаюцца большай разнастайнасцю форм цела, што звязана з рознымі спосабамі перамяшчэння і абароны ад ворагаў. Многія з іх (большасць яшчарак, хамелеоны, кракадзілы) вонкава нагадваюць хвастатых амфібій. Гэты тып формы цела, які называюць звычайна яшчарападобным, можна прыняць за зыходны, паколькі ён больш прымітыўны, звязаны з неспецыялізаваным перамяшчэннем - поўзаннем. Іншыя тыпы як бы вытворныя ад яго і звязаны са спецыялізаваным спосабам перамяшчэння і абароны. Так, змеепадобныя рэптыліі, якія страцілі канечнасці ў працэсе эвалюцыі - змеі і бязногія яшчаркі - здольны паспяхова перамяшчацца па вузкіх цяснінах і норах, сярод густых зараснікаў, у лясным подсціле, па сыпучых пясках. У некаторых відаў яшчарак ёсць спецыяльныя прыстасаванні для жыцця ў пустынях: на пальцах з'яўляюцца «пясчаныя лыжы» - аблямоўкі з рагавых пласцінак, а цела становіцца больш плоскае. Яны могуць таксама лазіць па галінах дрэў і па адвесных камяністых паверхнях. Найбольш своеасаблівую форму маюць чарапахі, якія, страціўшы хуткасць перамяшчэння, знайшлі перавагу ў механічнай самаахове: іх панцыр ахоўвае цела зверху, знізу і з бакоў.

Паскораны рух рэптылій на сушы ў параўнанні з амфібіямі забяспечаны ўзмоцненымі і павялічанымі памерамі канечнасцей і вышынёй пад'ёму цела над зямлёй. Многія пустынныя яшчаркі, а таксама кракадзілы могуць бегаць галопам з хуткасцю 12 км у гадзіну. Значна большую хуткасць развіваюць некаторыя пустынныя яшчаркі (плашчаносная, пустынная агама, некаторыя ігуаны), якія бегаюць на дзвюх канечнасцях і выкарыстоўваюць як балансір адносна доўгі хвост. Цікава тое, што шлеманосны васіліск (дасягае 80 см у даўжыню), акрамя таго, цудоўна бегае на задніх канечнасцях па паверхні вады.

Усе рэптыліі дастаткова ўпэўнена адчуваюць сябе ў водным асяроддзі. Для асабліва «выдатных» плыўцоў характэрны некаторыя асаблівасці будовы цела: з бакоў у марскіх змей яно ў задняй частцы сплюшчана, у кракадзілаў і некаторых яшчарак з бакоў сціснуты хвост. Тут дарэчы трэба прыгадаць дрэвавых лятаючых яшчараў (птэразаўраў), а таксама некаторых дыназаўраў, якія ўмелі перамяшчацца на задніх канечнасцях. Верагодна, здольнасць да перамяшчэння ў розных асяроддзях была важнейшай умовай прагрэсіўнага развіцця і шырокага рассялення паўзуноў на сушы. Сучасныя рэптыліі ў большасці выпадкаў даволі дробныя жывёлы (дзесяткі сантыметраў), а даўжыня карлікавага мадагаскарскага хамелеона не перасягае 2-3 см. Максімальная даўжыня цела ў анаконды - 11,43 м. Чэрап у рэптылій амаль поўнасцю акасцянелы і відазменены, што звязана з характарам харчавання і спосабамі здабычы ежы. Выцягнутыя сківіцы даюць ім перавагу (у параўнанні з амфібіямі) пры актыўным праследаванні здабычы або адрыванні кавалкаў ад буйной ахвяры, сківічная і іншая мускулатура стала больш складанай, з'явіліся новыя групы мышцаў, якія забяспечваюць рух шыі, змену ўкрыцця лускавінак, расшырэнне грудной клеткі ў сувязі з поўным пераходам на лёгачнае дыханне.

Утварэнне ў рэптылій адносна доўгай гнуткай шыі і павелічэнне рухомасці галавы мае важнае значэнне пры здабыванні корму, а таксама садзейнічае лепшай арыентацыі ў навакольным асяроддзі: галава з'яўляецца «носьбітам» органаў пачуццяў. Рухомасць шыі ў розных груп рэптылій розная, што звязана з колькасцю і будовай пазванкоў шыйнага аддзела. Найбольш складаныя рухі шыі ўласцівы чарапахам.

Грудныя пазванкі і доўгія рэбры, якія адным канцом прычляняюцца да пазванкоў, а другім да грудзіны, утвараюць замкнёную грудную клетку (адсутнічае толькі ў змей). Яна мае вялікае значэнне для функцый дыхання і ўмацавання пояса пярэдніх канечнасцей. Хваставы аддзел пазваночніка дапамагае рэптыліям захоўваць раўнавагу пры перамяшчэнні; у некаторых водных змей, яшчарак і кракадзілаў ён выконвае функцыі органа перамяшчэння. Для многіх яшчарак хвост служыць «органам выратавання», ахоўнае значэнне якога заключаецца ў рэфлекторным пазбаўленні часткі хваста пры нападзенні на іх драпежнікаў (т.зв. аўтатамія).

Скура большасці рэптылій пазбаўлена залоз і ўкрыта рагавымі лускавінкамі або шчыткамі. Яна страціла дыхальную функцыю, але ахоўвае арганізм ад высыхання, механічных пашкоджанняў і пранікнення хваробатворных арганізмаў. Ёсць звесткі, што хуткасць выпарэння з паверхні скуры рэптылій можа быць такой жа вялікай, як і ў некаторых амфібій, і ў сухой атмасферы ў яшчарак, напрыклад, яна вышэйшая больш як у 16 разоў, чым у жаб. Адзіночныя залозы захоўваюцца ў яшчарак на сцёгнах і ў вобласці клаакі, а ў кракадзілаў, змей і чарапах - на мордзе і некаторых іншых частках цела. Яны выдзяляюць пахучыя сакрэты, якія служаць для прываблівання асобін процілеглага полу і мечання тэрыторыі пражывання.

Афарбоўка скуры мае важнае прыстасавальнае значэнне. У большасці рэптылій яна суадносіцца з колерам субстрату ў асяроддзі пражывання. Асабліва гэта праяўляецца ў хамелеонаў, геконаў і дрэвавых плёткападобных змей. Хамелеоны наогул маюць фенаменальную здольнасць хутка мяняць афарбоўку пры дапамозе храматафорнага (пігментнага) і святлопраламляльнага апарата скуры ў залежнасці ад умоў навакольнага асяроддзя, што дало падставу выкарыстоўваць слова «хамелеон» пры бытавой характарыстыцы людзей-прыстасаванцаў. Многія рэптыліі маюць яркую, кантрастную афарбоўку (асабліва яшчаркі і змеі), якая садзейнічае адпужванню. Такая афарбоўка часта спалучаецца са здольнасцю прымаць застрашлівыя позы, мяняць форму цела, выдаваць своеасаблівыя гукі, каб адпужваць таго, хто на іх нападае або гоніцца.

Скура паўзуноў дастаткова шчыльна прылягае да цела. Рагавое покрыва перыядычна мяняецца (асабліва часта ў працэсе росту жывёл, калі старое «адзенне» становіцца малое) шляхам лінькі. Лічыцца, што арагавенне скуры, якое робіць яе непранікальнай для вады, здымае пагрозу залішняга насычэння арганізма вадкасцю (у гэтым выпадку яна паступае ў арганізм толькі з кормам). Ёсць звесткі, што праз скуру апушчаных у ваду рэптылій у іх арганізм усё ж паступае некаторая колькасць вады, але асматычны ціск у ім не залежыць ад навакольнага асяроддзя і адпадае неабходнасць змагацца за вывядзенне з яго лішкаў вады, эксплуатаваць асмарэгулюючую функцыю нырак. Тулаўныя ныркі земнаводных замяняюцца ў рэптылій на тазавыя. Адметная асаблівасць тазавай ныркі рэптылій у тым, што фільтрацыйная плошча клубочкаў у ёй змяншаецца, а працягласць канальцаў павялічваецца. Чым меншыя клубочкі, тым слабей фільтрацыя вады з арганізма, і чым даўжэй канальцы, тым вышэй зваротнае ўсмоктванне адфільтраванай клубочкамі вады. Эканомія вады (прыкладна ў 200-разовым памеры) звязана з пераходам рэптылій на новы тып экскрэцыі - на вывядзенне з арганізма слабарастваральнай у вадзе мачавой кіслаты. Таму ў большасці рэптылій мача «белая» за кошт завіслых у ёй белых крышталікаў мачавой кіслаты. Такім чынам, выдзяленне прадуктаў жыццядзейнасці ў рэптылій адбываецца з мінімальнай стратай вільгаці.

Спецыфічная будова скуры рэптылій прадугледжвае і іншы рэжым работы не толькі выдзяляльных, але і дыхальных органаў. Уся асноўная нагрузка па газаабмене кладзецца на лёгкія - парныя мешкападобныя ўтварэнні. Іх сценкі маюць больш гугаватую будову, чым у амфібій, а ўнутры лёгкіх знаходзяцца багатыя на крывяносныя сасуды ячэістыя перагародкі, якія значна павялічваюць дыхальную паверхню. Найбольш развіта структура лёгкіх у чарапах і кракадзілаў, найменш - у яшчарак і змей. У некаторых рэптылій (у асноўным, хамелеонаў, а таксама ў некаторых яшчарак і змей) задняя частка лёгкіх мае танкасценныя пальцападобныя вырасты. Гэтыя дадатковыя паветраныя рэзервуары даюць магчымасць выдаваць пагражальнае шыпенне і, акрамя таго, садзейнічаюць дыханню пры ныранні пад ваду і пры працяглым заглытванні буйной здабычы (у змей).

У рэптылій лёгкія вентыліруюцца больш энергічна, чым у амфібій. Гэта забяспечваецца істотнымі змяненнямі аб'ёму грудной клеткі пры ўдыху і выдыху за кошт рухомага сучлянення рэбраў з пазваночнікам і грудзінай і развітых міжрэберных мышцаў. Грудзінны (рэберны) механізм дыхання пацягнуў за сабой перабудову дыхальных шляхоў, таму што лёгкія аказаліся больш апушчанымі ўнутр цела. Паветра ў лёгкія паступае па дыхальнай трубцы-трахеі, якая адыходзіць ад гартані і дзеліцца на два бронхі, што ўваходзяць у лёгкія і разгаліноўваюцца там на больш дробныя бранхіёлы. Зліпанню трахеі перашкаджаюць шматлікія эластычныя храстковыя кольцы, а даўжыня дыхальных шляхоў дастатковая, каб засцерагчы лёгкія ад высушальнага і ахаладжальнага дзеяння паветра, якое ўдыхаецца. Рытм (частата) дыхання ў рэптылій павялічваецца пры павышэнні тэмпературы навакольнага асяроддзя і забяспечвае ў гэтых умовах тэрмарэгуляцыю ў арганізме.

Удасканаленне органаў дыхання рэптылій прывяло да пераўтварэння і сістэмы кровазвароту, што перш за ўсё праяўляецца ў далейшым раздзяленні артэрыяльнай (багатай кіслародам) і вянознай (з вялікай колькасцю вуглякіслага газу) крыві. У большасці рэптылій сэрца трохкамернае (як у амфібій), складаецца з двух поўнасцю раздзеленых перадсэрдзяў і аднаго жалудачка, які падзелены няпоўнай перагародкай на дзве часткі. Пры скарачэнні жалудачка перагародка на кароткі час поўнасцю раз'ядноўвае артэрыяльны і вянозны крывацёкі. Аднак поўнага раздзялення іх не адбываецца. Адносная колькасць крыві і колькасць у ёй гемаглабіну ў рэптылій не намнога большая, як у амфібій. Тым не менш, больш высокі энергетычны ўзровень рэптылій садзейнічае больш дакладнай рэгуляцыі назапашвання і выкарыстоўвання колькасці глікагену пры змяненні ўмоў асяроддзя, а гэта значыць, з'яўленню элементаў тэрмарэгуляцыі і некатораму змяншэнню залежнасці ад тэмпературных умоў. Але рэптыліям даводзіцца па магчымасці больш поўна выкарыстоўваць і цяпло сонечных промняў. Найбольш спрыяльная тэмпература для іх актыўнага існавання ад 20 да 38°C. У сувязі з гэтым яны распаўсюджаны пераважна ў цёплых рэгіёнах зямнога шара і толькі два віды трапляюцца за Палярным кругам. Мала рэптылій і ў высакагорных раёнах, дзе адзначаюцца вялікія сутачныя і сезонныя перапады тэмпературы.

Мяркуюць, што найбольшая актыўнасць і жвавасць рэптылій у параўнанні з амфібіямі звязана не толькі з вышэйшым узроўнем абмену рэчываў, але і з канструктыўным паляпшэннем шкілетна-мускульнай сістэмы - змяненнем пастаноўкі канечнасцей адносна цела, суадносінамі рычагоў плячэй, павялічэннем трываласці касцей пры памяншэнні іх масы і гэтак далей.

Паколькі ўзровень акісляльных працэсаў у паўзуноў значна ніжэйшы ў параўнанні з больш высокаарганізаванымі цеплакроўнымі жывёламі (птушкамі і млекакормячымі), то іх патрэба ў корме не вельмі вялікая. Адметная своеасаблівасць рэптылій, у прыватнасці змей і чарапах, - іх здзіўляючая здольнасць да галадання. Вядома, што некаторыя змеі і чарапахі могуць жыць у няволі без ежы 1-2 гады, а многія яшчаркі нават у актыўным стане месяцамі абыходзяцца без корму. Для большасці адносна невялікіх відаў кормам служаць дробныя наземныя і водныя жывёлы: розныя беспазваночныя (насякомыя, ракападобныя і інш.), а таксама невялікія рыбы, амфібіі і іх лічынкі, дробныя птушкі і птушаняты, мышападобныя грызуны, не выключаецца паяданне і сваіх сабратаў. Існуюць асобныя віды рэптылій з вузкаспецыялізаваным харчаваннем: некаторыя трапічныя дрэвавыя змеі харчуюцца толькі птушынымі яйкамі; марская двухколерная пеламіда - галаваногімі малюскамі. Кракадзілы, буйныя змеі, вараны з'яўляюцца драпежнікамі, нападаюць на млекакормячых і буйных птушак. «Вегетарыянцамі» можна назваць толькі некаторых наземных і многіх водных чарапах, але яны пры зручным выпадку могуць паядаць і дробных жывёл. У харчаванні трапічных агам і ігуан значную ролю можа адыгрываць раслінны корм. Большасць паўзуноў актыўна адшуквае здабычу. Часцей за ўсё яны заглытваюць ахвяру цалкам, а кракадзілы і чарапахі адрываюць ад буйной здабычы асобныя кавалкі.

Стрававальны тракт рэптылій больш дыферэнцыраваны і даўжэйшы, чым у земнаводных, што садзейнічае больш поўнаму ператраўліванню здабычы. Страўнік мае тоўстыя мышачныя сценкі і выразна адасоблены добра размежаваны аддзелы кішэчніка. На мяжы тонкай і тоўстай кішак размешчана слабаразвітая сляпая кішка, якая адсутнічае ў земнаводных. Стрававальныя ферменты ў рэптылій актыўныя толькі пры дастаткова высокай тэмпературы. Запавольванне ператраўлівання ежы пры нізкіх тэмпературах можа выклікаць нават гібель жывёл у выніку харчовага атручэння. Пад'еўшы, рэптыліі вылазяць пагрэцца на сонейку, каб паскорыць ператраўліванне ежы.

Жыццё на сушы з яго больш зменлівымі і разнастайнымі ўмовамі, чым у водным асяроддзі, патрабуе адпаведнага развіцця нервовай сістэмы і органаў пачуццяў. Галаўны мозг рэптылій адрозніваецца ад мозга амфібій больш складанай структурай і кантралюючым уздзеяннем на рэфлекторныя механізмы спіннога мозга. Нервовая сістэма забяспечвае складаныя і інтэнсіўныя рухальныя і паводзінскія механізмы, жыццёва важныя як пры здабыванні ежы, так і пры выратоўванні ад ворагаў, а таксама арыентацыю ў прасторы. Найбольш важную ролю пры гэтым адыгрывае прыстасаваны да паветранага асяроддзя орган зроку. Вока ў рэптылій абаронена ад механічнага ўздзеяння вонкавымі павекамі і мігальнай перапонкай. У змей і бязногіх яшчарак, якія прыстасаваліся да перамяшчэння па вузкіх шчылінах, сярод густой расліннасці і г.д., павекі зрастаюцца і ўтвараюць празрыстую абалонку, якая надзейна прыкрывае вока. Слёзныя залозы робяць вока вільготным, засцерагаюць яго ад высыхання. У відаў, якія вядуць начны спосаб жыцця, вочы адносна больш вялікія і маюць не круглыя, а вертыкальныя шчылінападобныя зрэнкі. У некаторых рэптылій, галоўным чынам у хамелеонаў, кожнае вока можа нацэльвацца на розныя прадметы самастойна, незалежна ад другога, што рэзка павялічвае эфектыўнасць палявання на насякомых. Акамадацыя хрусталіка забяспечваецца не толькі яго перамяшчэннем, але таксама пры дапамозе спецыяльнай мускулатуры, якая зменьвае яго крывізну. Рэптыліі, асабліва змеі, кракадзілы і чарапахі, не вызначаюцца вострым зрокам. Некалькі лепш бачаць яшчаркі. Найбольш развіты зрок у гіганцкага варана, які высочвае буйных асцярожных млекакормячых і розных грызуноў.

Большасць рэптылій не валодае добрым слыхам. Орган слыху ў іх блізкі па будове да такога ж, як у амфібій. Аднак не ўсе рэптыліі чуюць дрэнна: маленькія яшчаркі, якія водзяцца ў пустынях Сярэдняй Азіі, дзякуючы выдатнаму слыху (пры незайздросным зроку і нюху) беспамылкова хапаюць насякомых і іх лічынак, добра ўлоўліваюць шорах пясчынак, што перасыпаюцца.

Нюх у рэптылій значна танчэйшы, чым у амфібій. Многія яшчаркі здольныя знаходзіць корм у пяску на глыбіні да 6-8 см. Нюх становіцца незаменным не толькі пры пошуку здабычы, але і пры распазнаванні асобін процілеглага полу, а таксама жывёл іншых відаў, для ратавання ад ворагаў і інш.

Добра развіта ў рэптылій і пачуццё дотыку. У многіх яшчарак ёсць для гэтага спецыяльныя ўтварэнні - «валаскі» з арагавелых клетак скуры, размешчаныя па краях лускавінак. Цікава, што і чарапахі з іх тоўстым панцырам адчуваюць нават лёгкі дотык да яго паверхні.

Недастаткова высокая прыстасаванасць рэптылій да жыцця на сушы ў параўнанні з птушкамі і млекакормячымі абумоўлівае даволі рэзкія перамены іх спосабу жыцця ў сувязі з сезоннымі і сутачнымі змяненнямі ўмоў існавання. Сутачны рытм актыўнасці рэптылій звязаны з тэмпературай навакольнага асяроддзя. Для кожнага віду характэрны свой дыяпазон аптымальных тэмператур, які знаходзіцца ў розных відаў у межах 20-40°C. Вясной рэптыліі актыўныя толькі ў найбольш цёплы перыяд дня, летам - толькі раніцай і вечарам, а спёкі, якая бывае апоўдні, пазбягаюць. На працягу сутак рэптыліі выбіраюць месца з найбольш спрыяльнай для сябе тэмпературай. Гадавыя біялагічныя цыклы добра выражаны ў паўзуноў, якія трапляюцца ва ўмераных шыротах, значна слабей - у субтропіках, амаль круглы год захоўваюць аднолькавую актыўнасць толькі рэптыліі трапічных рэгіёнаў. У неспрыяльныя перыяды года, зімой ва ўмераных шыротах або, наадварот, у час моцных засух у пустынях рэптыліі ўпадаюць у здранцвенне (спячку). Суадносіны працягласці перыядаў актыўнасці і спячкі залежаць не толькі ад тэмпературных умоў, выпадзення ападкаў, наяўнасці даступнага корму, але і ад здольнасці відаў пераносіць неспрыяльныя ўмовы. Найбольш устойлівыя да холаду гадзюка звычайная і яшчарка жывародная, якія трапляюцца нават за Палярным кругам. Рэптыліі ўмераных шырот рыхтуюцца да зімы загадзя. Летам актыўна харчуюцца, каб назапасіць у арганізме рэзервовыя пажыўныя рэчывы, а з наступленнем асенніх халадоў спяшаюцца да сваіх зімовых «спальняў». Некаторым відам для гэтага даводзіцца рабіць шлях, які вымяраецца кіламетрамі (у гадзюк да 2-5 км). Наземныя віды зімуюць звычайна ў разнастайных прыродных укрыццях - норах грызуноў, расколінах глебы, пустотах, якія ўтварыліся на месцы згнілых карэнняў, у пячорах. Выкарыстоўваюцца таксама ўкрыцці, утвораныя дзейнасцю чалавека: падвалы, скляпы, кучы гною, дроў і інш. Некаторыя віды самі выкопваюць сабе ўкрыцці. Большасць рэптылій не любіць суседства на зімоўках і спіць паасобку. Аднак сустракаюцца нярэдка і «інтэрнаты», дзе разам зімуюць як невялікія групы з 2-5 асобін, так і даволі значныя - па некалькі соцень і нават тысяч асобін (найбольш характэрна для змей), што дазваляе захоўваць у такім клубку пэўны мікраклімат. Некаторыя водныя жыхары здольныя да спячкі ў вадзе (чарапахі). Летняя спячка характэрна для насельнікаў пустынь і звязана не з нізкай вільготнасцю, да якой рэптыліі прыстасаваны, а з тым, што ў час засухі амаль поўнасцю знікае даступны корм. Асабліва гэта датычыць раслінаедных чарапах.

Ва ўсіх рэптылій, як у сапраўдных наземных жывёл, размнажэнне адбываецца на сушы. Нават кракадзілы, якія вядуць водны спосаб жыцця, марскія змеі і марскія чарапахі выходзяць у перыяд размнажэння на сушу. Адным з важных прыстасаванняў да гэтага служыць унутранае апладненне. Таму самцы ўсіх рэптылій (акрамя найбольш прымітыўнай гатэрыі) маюць спецыяльныя спароўвальныя органы. У большасці відаў у перыяд размнажэння рэзка павышаецца актыўнасць, нярэдка адзначаюцца шлюбныя турніры самцоў. Апладненне адбываецца ў верхнім аддзеле яйкавода. Праходзячы па яйкаводзе, яйкаклетка (жаўток) абкладваецца спачатку бялковай абалонкай (асабліва моцна развітай у чарапах і кракадзілаў, але слабай у яшчарак і змей), а потым з сакрэту ніжняй часткі яйкавода фармуюцца вонкавыя абалонкі, адна з якіх (вонкавая) найбольш шчыльная і забяспечвае захаванне формы яйка ў паветраным асяроддзі. Пладавітасць рэптылій у сувязі з больш дасканалай будовай яйка намнога ніжэйшая, чым у амфібій, колькасць яек, якія адкладваюцца рознымі відамі, можа вагацца ад 1 да 200, але часцей ад 8 да 16. Паколькі яйкі рэптылій, абгорнутыя трывалай абалонкай, надзейна ахаваны і не патрабуюць вільгаці, самкі звычайна закопваюць іх у глебу, часам адкладваюць у расколіны скал, пад кару дрэў, у гнёзды з сухой травы. Кладкі яек размяшчаюцца ў добра прагравальных сонцам месцах. Некаторыя віды для сагравання кладуць яйкі ў кучы травы і пад пні, якія гніюць, паколькі тэмпература там на 3-5°C вышэй за тэмпературу навакольнага асяроддзя. Нармальнае развіццё яек рэптылій адбываецца пры вільготнасці глебы 1-2,5%.

Некаторыя рэптыліі (кракадзілы, вараны, шэраг змей) ахоўваюць кладку. Цікава, што самкі пітонаў абвіваюць кладку сваім целам і як бы «наседжваюць» яйкі, пры гэтым тэмпература ў кладцы павышаецца на 6-12°C. Хуткасць развіцця яек залежыць ад тэмпературы асяроддзя, і таму ў розных відаў і ў розных шыротах планеты яны вагаюцца ад 1 да 15 месяцаў. Ва ўмераных шыротах на развіццё яек патрэбны 2-3 месяцы.

Як прыстасаванне да халодных умоў можна разглядаць яйкажыванараджэнне, уласцівае асобным відам яшчарак і змей, пераважна ўмеранай і халоднай зон пражывання. У гэтым выпадку аплодненыя яйкі затрымліваюцца ў палавых шляхах самкі і праходзяць там усе стадыі развіцця, у перыяд адкладвання яек з іх тут жа вылупліваюцца дзіцяняты. У час выношвання яек унутры арганізма рэптыліі выбіраюць найбольш прагрэтыя сонцам месцы і тым самым паскараюць іх выспяванне. У залежнасці ад умоў існавання адзін і той жа від у больш халодных раёнах можа схіляцца да яйкажыванараджэння, а ў цёплых - адкладваць яйкі ў глебу. У чарапах і кракадзілаў, яйкі якіх пакрыты цвёрдай шкарлупінай, яйкажыванараджэння не назіраецца.

Некаторым яшчаркам (напрыклад, каўказскім скальным) уласціва так званае партэнагенетычнае размнажэнне, гэта значыць развіццё адкладзеных неаплодненых яек. Групоўкі яшчарак, якія партэнагенетычна размнажаюцца, трапляюцца ў асноўным на краі арэалаў, дзе ўмовы звычайна менш спрыяльныя для іх існавання.

Сярод рэптылій вядомы ўнікальныя формы, якія павышаюць тэмпы размнажэння за кошт уласцівага ім гермафрадытызму, або двухполасці (астраўны батропс, які трапляецца толькі на адным востраве каля берагоў Бразіліі). Самкі некаторых хамелеонаў і змей дзякуючы кансервацыі семя ў палавых шляхах могуць адкладваць на працягу 2-3 гадоў аплодненыя яйкі, калі знаходзяцца без самца.

Палаваспеласць дасягаецца рэптыліямі ва ўзросце ад 6 месяцаў у дробных яшчарак да 10-12 гадоў у такіх буйных жывёл, як кракадзілы, некаторыя чарапахі, гатэрыя.

Працягласць жыцця розных рэптылій неаднолькавая, хоць у прыродных умовах яе не заўсёды можна вызначыць. Менавіта сярод іх існуюць сусветныя «рэкардсмены» па даўгалецці. Гіганцкія сухапутныя чарапахі жывуць да 200 гадоў, грэчаскія чарапахі - да 115 гадоў. Вядома, што кракадзілы жылі ў няволі па 50-85 гадоў, многія змеі - 14-26 гадоў.

Земнаводныя і паўзуны   Земнаводныя і паўзуны
Галоўная старонка   Галоўная старонка
Даслаць ліст адміністратару Заўважылі недакладнасьць?
Паведаміце нам!
    (с) Электронная Энцыкляпэдыя, 2003-2018