Галоўная старонка Навіны Пра праект Кантакт Спасылкі Кнігі ў PDF/DJVU Канвэртар лацінкі Бібліяграфія
Шукаць:    
 
 толькі ў назьве   шукаць ва ўсіх    віртуальная клявіятура Уставіць беларускае "і" Уставіць у-кароткае (ў)
 
 
 

Гадзюка звычайная (Vipera berus)
Мясцовыя назвы - гадзіна, змяя.

Паўзун сямейства гадзюк. Адзіны від ядавітых змей, які пашыраны ў Беларусі. Даўжыня цела 35-62 см, разам з хвастом 42-72 см, маса 30-180 г. У адрозненне ад іншых змей цела гадзюкі адносна кароткае і тоўстае, з кароткім хвастом. Колькасць лускавін вакол цела 19-21, брушных шчыткоў 131-162. Галава трохвугольнай формы, выразна адмежавана ад шыі і пакрыта дробнымі шчыткамі, а таксама трыма буйнымі - лобным і двума цемяннымі. Морда круглаватая, тупая. Ноздры прарэзаны пасярэдзіне насавых шчыткоў. Зрэнка вертыкальная (шчылінападобная). Зверху на галаве - своеасаблівы Х-падобны малюнак, ад вачэй да вугла рота цягнуцца цёмныя палоскі. На спіне характэрны зігзагападобны малюнак, кантрастнасць якога вельмі вар'іруе. Афарбоўка цела таксама даволі зменлівая. Пераважаюць шэрыя і карычневыя тоны з рознымі адценнямі (зеленаватым, блакітнаватым, чырванаватым). У Віцебскай вобласці трапляюцца асобіны выключна чорнай афарбоўкі. У краіне чорная форма складае каля 5%. Арэал гадзюкі звычайнай ахоплівае вялікую тэрыторыю лясной і часткова лесастэпавай зон ад Вялікабрытаніі да Сахаліна. Жыве за Палярным кругам (на поўначы Скандынаўскага паўвострава, у Мурманскай вобласці). У Сібіры паўночная мяжа арэала даходзіць да Якуцка, паўднёвая дасягае прыкладна 40° паўночнай шыраты, дзе лесастэпавыя раёны змяняюцца стэпавымі. У Беларусі мазаічна пашырана па ўсёй тэрыторыі.

Для віду характэрна вялікая разнастайнасць варыянтаў афарбоўкі і малюнка галавы, спіны, бруха, хваста. Акрамя пераважна чорных часам трапляюцца асобіны карычневага колеру з вельмі слаба акрэсленым зігзагападобным малюнкам, што часта вядзе да памылковай думкі пра ядавітасць усіх змей у Беларусі. Вось чаму форма зрэнкі змей з'яўляецца найбольш верагоднай прыкметай. Ядавітая гадзюка мае вертыкальную шчылінападобную зрэнку, неядавітыя змеі - заўжды круглую.

У Беларусі гадзюкі аддаюць перавагу ўзвышшам сярод вярховых балот, участкам паміж вільготных забалочаных лясоў і ўзвышанымі сухімі месцамі, мяшаным лясам з палянамі, поймавым лугам у далінах рэк і азёр на мяжы з бярэзнікамі і алешнікамі, чарнічным і імшыстым ельнікам, маліннікам сярод часткова забалочаных лясоў, узлескам забалочаных імшыстых хвойнікаў. Трапляюцца гадзюкі таксама на высечках, узгорках сярод лесу, якія зараслі хмызняком і завалены каменнем, на абочынах дарог, уздоўж берагоў меліярацыйных каналаў, на мазаічна асушаных тэрыторыях (паміж участкамі лесу або хмызняку і сельгасугоддзямі). Гадзюкі жывуць у бярэзніках, алешніках, дубровах, каля балот.

Колькасць (шчыльнасць) гадзюкі звычайнай значна саступае такім масавым відам, як порсткая і жывародная яшчаркі, вуж звычайны. Для яе характэрны (асабліва ў найбольш асвоеных біятопах) значныя ваганні шчыльнасці - ад 0 да 250 экзэмпляраў на гектар. Гадзюкі могуць наогул адсутнічаць на вялікіх плошчах, але ў найбольш спрыяльных месцах іх збіраецца вялікая колькасць, так званыя «змяіныя ачагі». Найбольшая шчыльнасць засялення гадзюк адзначана ў бярэзніках, алешніках, дубровах і на балотах. Змеі трымаюцца пераважна краявых участкаў паміж увільготненымі паніжэннямі і адносна сухімі ўзвышэннямі. Гадзюка звычайная адсутнічае ў месцах, якія масава наведваюцца людзьмі, зонах адпачынку, населеных пунктах і г.д. Аднак яна трапляецца ў межах буйных гарадоў. Так, у 1979 г. гадзюка была выяўлена на тэрыторыі Лошыцкага парку, а ў 1981 г. - у парку імя Чэлюскінцаў (Менск).

Гадзюка належыць да аселых жывёл і мае адносна невялікія індывідуальныя ўчасткі. Самкі могуць абыходзіцца плошчай у некалькі дзесяткаў квадратных метраў; самцы, як і ў большасці жывёл, больш непаседлівыя і «кантралююць» тэрыторыю да 300-400 м2. Сховішчамі гадзюк з'яўляюцца пустэчы пад каранямі дрэў, кучы галля і камення, норы і хады дробных млекакормячых, пустэчы ў пнях і паваленых гнілых дрэвах.

Сутачная актыўнасць гадзюкі ў летні перыяд звычайна мае дзве фазы: ранішнюю (9-11 гадзін) і вячэрнюю (15-18 гадзін). Аднак межы ранішняй і вячэрняй актыўнасці моцна залежаць ад надвор'я: у пахмурнае цёплае надвор'е гадзюка актыўная і ў паўдзённы час, у цёплую ноч - у першую яе палову.

Днём гадзюкі маларухомыя. Яны або дрэмлюць у сховішчах, або вылазяць пагрэцца на сонцы. На паляванне выходзяць толькі ў прыцемках, палююць у першую палову ночы, але пры неабходнасці здабываюць сабе корм і ў дзённы час. Кормяцца гадзюкі ў асноўным мышападобнымі грызунамі, бурымі жабамі, птушанятамі і яшчаркамі. Рацыён залежыць ад канкрэтных умоў, так, у вільготных месцах гадзюка часцей за ўсё знаходзіць бурых жаб, жывародных яшчарак. У любых біятопах, якія знаходзяцца на мяжы з сухімі ўзвышанымі месцамі, а таксама ўздоўж берагоў меліярацыйных каналаў яна корміцца мышападобнымі грызунамі. Пасля масавага вылуплівання птушанят у дробных птушак, якія гняздзяцца на зямлі, гадзюкі пераключаюцца на іх. Маладыя змеі кормяцца насякомымі, слізнякамі, дажджавымі чарвямі, дробнымі яшчаркамі і маляўкамі бурых жаб. Выявіўшы сваю ахвяру, гадзюка падпаўзае да яе на адлегласць 15-20 см і, калі тая спешна не адступае, робіць рэзкі кідок, кусае ядавітымі зубамі і адскоквае. Праз некаторы час гадзюка знаходзіць мёртвую здабычу па следзе з дапамогай нюху і дотыку, якія не могуць эфектыўна функцыянаваць без доўгага раздвоенага языка, які многія прымаюць за смертаноснае «джала». Лічыцца, што зрок вельмі слаба дапамагае гадзюкам ў арыентацыі. Аднак калі да сценкі шкляной пасудзіны, у якой сядзіць гадзюка, паднесці які-небудзь прадмет і паварушыць ім, то яна з лютасцю кідаецца ў той бок, дарэмна стукаючы зубамі і пашчай аб шкло. Выявіўшы і абнюхаўшы забітую ахвяру, а пры неабходнасці і перацягнуўшы яе ў больш зручнае месца, гадзюка прыступае да заглытвання. У залежнасці ад памераў ахвяры працэс заглытвання працягваецца да некалькіх гадзін. У час лінькі (змены скуры) і ва ўмовах халоднага надвор'я гадзюкі не кормяцца, запаўзаюць у сховішчы.

Ядазубны апарат гадзючых змей па сваёй складанасці і дасканаласці дасягнуў вышэйшай ступені. Яд гадзюкі выпрацоўваецца ў спецыяльных даволі буйных відазмененых слінных залозах, размешчаных у скроневай частцы галавы. Ядавітая залоза звязана звілістай пратокай з верхняй сківіцай, што дазваляе сківіцы рухацца, не ствараючы нацягвання пратокі, і спрыяе бесперашкоднаму паступленню яду да зубоў.

Ядавітыя зубы трубчастыя і мацуюцца на верхнясківічнай косці. Іх даўжыня да 5 мм. Такія зубы, калі б яны былі нерухомыя, не дазвалялі б гадзюцы закрываць рот. Таму ў яе ёсць механізм, які прыціскае іх да паднябення, як лязо складнога нажа. Пры ўкусе яны адкрываюцца і высоўваюцца наперад, што адбываецца адначасова з шырокім адкрываннем пашчы. Аднак прыняцце «баявой гатоўнасці» ядавітымі зубамі не абавязкова адбываецца з адкрываннем пашчы. Мышцы, якія прыводзяць у рух зубы і сківіцы, працуюць незалежна адна ад адной. Гадзюка можа адкрываць пашчу, нікога не кусаючы.

Ядавітыя зубы маюць сваіх «замяшчальнікаў». На правай і левай верхнясківічных касцях ёсць 1-2 буйныя ядавітыя іклы і 3-4 больш дробныя ядавітыя зубы. Другі буйны ікол - гэта зуб-замяшчальнік, які здольны замяніць асноўны, калі той абломліваецца пры няўдалым укусе або траўмах, а таксама пры натуральным перыядычным выпадзенні. Звычайна пасля ўкусу гадзюкі застаецца ранка з дзвюх кропак. Калі ж іклы-замяшчальнікі выраслі, але яшчэ не змянілі асноўныя і адбыўся ўкус, атрымліваецца чатырохкропкавая ранка. Ядаправодны канал, які знаходзіцца ў тоўшчы ікла, адкрываецца не на самым кончыку (што знізіла б яго вастрыню), а паблізу пярэдняй паверхні зуба. Нягледзячы на тое, што гадзюка надзелена ад прыроды такім магутным ядавітым апаратам, яна сама часам становіцца ахвярай іншых драпежнікаў. Ядуць гадзюк і млекакормячыя (вожык, гарнастай, тхор, барсук, ліс), і птушкі (журавель, бусел, цецяроўнік, мышалоў, чорны крумкач, беркут, малы і вялікі падворлікі, змеяед, пугач, варона, сойка). Гэтыя жывёлы вельмі спрытна прадухіляюць укусы гадзюк і не дазваляюць ім усадзіць свае ядавітыя зубы ў мяккія тканкі. У стрававальным тракце яд ужо не з'яўляецца небяспечным, таму што хутка разбураецца, трацячы таксічнасць пад уздзеяннем стрававальных ферментаў.

З надыходам асенніх халадоў у гадзюкі пачынаецца зімовая спячка. Гадзюка, якая ідзе на зімоўку ў канцы верасня - кастрычніку (у залежнасці ад надвор'я), часам робіць міграцыі да 2-5 км. Месцы зімовак размешчаны на глыбіні ад 40 см да 1 м, гэта значыць ніжэй за прамерзлы пласт глебы. У якасці сховішча гадзюкі выкарыстоўваюць пустоты на месцах каранёў дрэў, норы грызуноў і кратоў на ўскраінах сфагнавых балот, стагі сена, кучы камення, вялікія штабялі дроў або кучы буралому. У залежнасці ад колькасці папуляцыі і наяўнасці зручных месцаў яны могуць зімаваць паасобку, невялікімі і даволі вялікімі групамі (да некалькіх соцень асобін) у асабліва ўтульных і бяспечных для зімовага сну месцах. На зімоўках яны часам суседнічаюць са сваімі патэнцыяльнымі ахвярамі: рапухамі, трытонамі, яшчаркамі.

Вясной гадзюкі пакідаюць «зімовыя кватэры» вельмі рана: з канца сакавіка (на поўдні і паўднёвым захадзе краіны) і ў красавіку, калі яшчэ шмат снегу і халаднавата (паветра днём праграецца да 5-7°C). Яны выпаўзаюць на купіны, пні і рэшткі сухой травы, дзе тэмпература на сонцы павышаецца да 20°C. Змеі імкнуцца максімальна выкарыстоўваць сонечнае цяпло. Калі нават ішоў снег і раптам на некаторы час праясняецца і выглядвае сонца, гадзюкі не прапускаюць выпадку прыняць «сонечную ванну». Пры непагадзі змеі скручваюцца ў клубок. Праз тыдзень-другі пасля першага выхаду з зімовак, калі значна пацяплее, гадзюкі пачынаюць спароўвацца. У гэты час на ўзвышаных месцах можна бачыць сплеценыя клубкі з некалькіх асобін. Праз адзін-два тыдні пасля выхаду самцоў у іх пачынаюцца своеасаблівыя «турніры». Самцы шукаюць самку па следзе, і калі шлях двух самцоў перакрыжоўваецца, яны вымушаны «высвятляць адносіны». Спачатку яны, узняўшы галовы, хістаюцца адзін перад адным (раней памылкова лічылі, што гэта шлюбныя гульні самкі і самца), потым, калі ніхто не саступае, справа даходзіць да моцнай бойкі. Самцы сплятаюцца, і кожны намагаецца прыціснуць праціўніка да зямлі, перавярнуць на спіну. Больш слабаму даводзіцца адступіць. Укусы ў «турнірах» лічацца «забароненым прыёмам». Гэта агульнае правіла для шлюбных турніраў усіх жывёл - абыходзіцца без смяротных вынікаў, чым падтрымліваецца колькасць папуляцыі. Самкі ж у час шлюбных баёў прэтэндэнтаў пасіўна ляжаць непадалёку. Адбываюцца «турніры» побач з месцамі зімовак, дзе няма людзей, таму ўбачыць іх выпадае рэдка. Апісваюцца выпадкі дзіўнай вернасці гадзюк. Так, некаторыя асобіны, якія ўтрымліваліся ў тэрарыуме некалькі гадоў, аддавалі перавагу толькі сваім былым партнёрам.

Пасля апладнення яйкі развіваюцца ў палавых шляхах самкі каля трох месяцаў. З'яўленне малявак звычайна адбываецца не раней як у другой палове ліпеня і можа працягвацца да пачатку верасня. Адна самка прыносіць ад 7 да 18 дзіцянят. Маляўкі маюць даўжыню цела да 15-18 см і адразу ж вядуць актыўны спосаб жыцця. Маленькія гадзюкі ўжо здольныя шыпець, прымаць пагражальную позу і нават кусацца, выкарыстоўваюць для абароны ядавітыя зубы. У адрозненне ад дарослых афарбоўка маладых гадзюк даволі аднастайная: аднатонная рыжаватая або светла-карычневая са слабакантрастнай зігзагападобнай паласой.

Палавой спеласці дасягаюць на 3-4-м годзе жыцця.

Яд гадзюкі дзейнічае толькі на кроў ахвяры і выклікае гемоліз. Таму ўкусы гадзюкамі свіней, якія маюць бедны на крывяносныя сасуды тоўсты слой тлушчу, часцей за ўсё не аказваюць на іх ніякага ўздзеяння. Пры ўкусе гадзюкай у ахвяры спачатку пачынаюцца мясцовыя з'явы (боль, ацёкі і шматлікія ўнутраныя кровазліцці ў вобласці ўкусу), потым кровазліцці ў розных органах цела, куды кроў прыносіць яд, а таксама трамбозы сасудаў, распуханне лімфатычных вузлоў. Калі адбываецца паўнацэнны ўкус гадзюкай дробных жывёл, ахвяра гіне праз некалькі хвілін, але не імгненна. Укус бывае непаўнацэнны, калі гадзюка слаба, толькі кончыкамі зубоў зачэпіць ахвяру або ў яе адзін з зубоў зламаны і не паспеў замяніцца, калі ўкус адбываецца пасля некалькіх нядаўна зробленых укусаў. Чым драбнейшая гадзюка, тым менш яду яна ўпырсквае ў ахвяру. Укусы гадзюкай чалавека адбываюцца, як правіла, па віне самога чалавека, з-за яго неасцярожнасці і няўважлівасці. Звычайна ўкус адбываецца ў босую нагу (калі наступіць на гадзюку) або ў кісць рукі (калі яе схапіць ці прыціснуць). Некаторыя памылкова лічаць, што калі гадзюка ўбачыць чалавека, то не супакоіцца, пакуль не дагоніць яго і не ўкусіць. Гэта зусім не так. Гадзюка сама баіцца чалавека як ворага, і калі заўважае яго, стараецца адпаўзці або схавацца. Часам, перад тым як пусціць у ход ядавітыя зубы, яна папярэджвае людзей, якія не заўважылі яе, шыпеннем. Укус чалавека змяёй - гэта толькі ахоўная рэакцыя на зробленыя ёй непрыемнасці. І вінаваціць яе за гэта няма сэнсу. Трэба ўважліва паводзіць сябе ў месцах пражывання гадзюк. Перад тым як размясціцца на купіне або на імху, трэба «празандзіраваць» глебу палкай. Тое ж самае трэба рабіць пры ўстаноўцы палатак, на сенажаці, у месцах, якія знаходзяцца на мяжы з вярховымі балотамі. Важна мець адпаведны абутак - боты. У выпадку ўкусу гадзюкай чалавека, акрамя мясцовых сімптомаў у вобласці ранкі, атручванне ядам часта суправаджаецца галавакружэннем, ірвотай, пагаршэннем работы сэрца, у цяжкіх выпадках - стратай прытомнасці. Смяротны вынік вельмі рэдкі, часцей за ўсё ўзнікае з-за няправільнага лячэння. Такія неабгрунтаваныя спосабы «дапамогі» пацярпеламу, як прыпяканне месца ўкусу, пасыпанне яго попелам або зямлёй, працяглае накладванне жгута, разразанне ранак, а таксама выкарыстанне алкагольных напіткаў толькі паглыбляюць хваравіты стан і зацягваюць перыяд папраўкі. Пры ўкусе гадзюкай пацярпелага неабходна даставіць як мага хутчэй у бліжэйшы медыцынскі пункт, дзе яму будзе ўведзена проціядавая сываратка. Калі гэта па якіх-небудзь прычынах немагчыма, то пацярпеламу неабходна даць поўны спакой, лепей палажыць яго і даваць шмат піць (вада, чай). У Беларусі за 7 гадоў зарэгістравана каля 80 выпадкаў укусу гадзюкай.

Улічваючы вялікую каштоўнасць яду як сыравіны для атрымання лекаў і важную ролю гадзюк у зніжэнні колькасці мышападобных грызуноў, трэба значна лепей ставіцца да гэтых жывёл. Яны заслугоўваюць асаблівай аховы. З мэтай атрымання яду гадзюк часта ўтрымліваюць у серпентарыях.

Земнаводныя і паўзуны   Земнаводныя і паўзуны
Галоўная старонка   Галоўная старонка
Даслаць ліст адміністратару Заўважылі недакладнасьць?
Паведаміце нам!
    (с) Электронная Энцыкляпэдыя, 2003-2019